नेपालको संविधान २०७२: ३५ भाग र ९ अनुसूचीको विस्तृत संरचना
नेपालको संविधान २०७२ को पृष्ठभूमि र संरचनात्मक आधार
नेपालको संविधान संविधान सभाबाट पारित भई वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको हो। यो नेपालको संवैधानिक इतिहासमा जनताका प्रतिनिधिहरूद्वारा निर्मित पहिलो संविधान हो। यस संविधानले मुलुकलाई सार्वभौमसत्ता सम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, लोकतान्त्रिक, समाजवाद-उन्मुख संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्यको रूपमा संस्थागत गरेको छ।
समग्र संरचनालाई हेर्दा यस संविधानमा ३५ भाग, ३०८ धारा र ९ अनुसूचीहरू समावेश छन्। संवैधानिक प्रावधान र शासन प्रणाली बुझ्नका लागि यी भाग तथा अनुसूचीहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
संविधानका प्रमुख भागहरूको वर्गीकरण
संविधानका ३५ भागहरूले राज्य संचालनका विभिन्न पक्षहरूलाई व्यवस्थित गरेका छन्। परीक्षार्थी तथा अध्ययनकर्ताका लागि ध्यान दिनुपर्ने केही मुख्य भागहरू निम्न अनुसार छन्:
- भाग १: प्रारम्भिक – संविधानको सर्वोच्चता, राष्ट्र र राज्यको परिभाषा।
- भाग २: नागरिकता – नेपाली नागरिकता प्राप्ति, समाप्ति र गैरआवासीय नागरिकता सम्बन्धी व्यवस्था।
- भाग ३: मौलिक हक र कर्तव्य – धारा १६ देखि ४६ सम्म विभिन्न ३१ वटा मौलिक हक र धारा ४८ मा नागरिकका कर्तव्यहरू।
- भाग ४: राज्यका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व – राज्य संचालनका आधारभूत सिद्धान्त र नीतिहरू।
- भाग ५: राज्यको संरचना र राज्यशक्तिको बाँडफाँड – तीन तहको संघीय संरचना (संघ, प्रदेश र स्थानीय तह) को प्रारूप।
- भाग ६ देखि भाग १९ सम्म: संघ, प्रदेश र स्थानीय तहका कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, न्यायपालिका र आर्थिक कार्यप्रणाली सम्बन्धी प्रबन्ध।
- भाग २१ देखि भाग २७ सम्म: अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, महालेखा परीक्षक, लोक सेवा आयोग, निर्वाचन आयोग लगायतका संवैधानिक निकायहरूको गठन र कार्य।
- भाग ३१: संविधान संशोधन – संविधान परिमार्जन तथा संशोधनको प्रक्रिया।
- भाग ३२ देखि ३५: विविध, संक्रमणकालीन व्यवस्था, परिभाषा र खारेजी।
संविधानका ९ अनुसूचीहरूको सूची र क्षेत्राधिकार
नेपालको संविधानका ९ अनुसूचीहरूले विशेषगरी राज्यको पहिचान, शासकीय अधिकार र स्रोतको विभाजनलाई प्रस्ट पारेका छन्:
- अनुसूची १: नेपालको राष्ट्रिय झण्डा सम्बन्धी विवरण।
- अनुसूची २: राष्ट्रिय गान।
- अनुसूची ३: नेपालको निशाना छाप।
- अनुसूची ४: प्रदेश र सम्बन्धित प्रदेशमा रहने जिल्लाहरूको सूची।
- अनुसूची ५: संघको अधिकारको सूची (३५ वटा अधिकार क्षेत्र)।
- अनुसूची ६: प्रदेशको अधिकारको सूची (२१ वटा अधिकार क्षेत्र)।
- अनुसूची ७: संघ र प्रदेशको साझा अधिकारको सूची (२५ वटा अधिकार क्षेत्र)।
- अनुसूची ८: स्थानीय तहको अधिकारको सूची (२२ वटा अधिकार क्षेत्र)।
- अनुसूची ९: संघ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारको सूची (१५ वटा अधिकार क्षेत्र)।
परीक्षाको दृष्टिकोणबाट ध्यान दिनुपर्ने विषयहरू
लोक सेवा आयोग तथा अन्य सार्वजनिक निकायका परीक्षाहरूमा संविधानका भाग र अनुसूचीसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू निरन्तर सोधिने गर्दछन्। विशेषगरी अनुसूची ५ देखि ९ सम्म रहेका अधिकारका सूचीहरू (एकल तथा साझा अधिकार) बीचको भिन्नता र ती अधिकार प्रयोग गर्दा बाझिएमा कुन कानुन प्रभावी हुने भन्ने विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
त्यस्तै, मौलिक हकको कार्यान्वयनका लागि बनेका कानुनहरू, संवैधानिक निकायका प्रमुखहरूको योग्यता तथा पदावधि, र तीन तहबीचको अन्तरसम्बन्ध (सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वय) सम्बन्धी सैद्धान्तिक तथा कानुनी आधारहरू स्पष्टसँग अध्ययन गर्नुपर्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
नेपालको संविधान २०७२ कहिले जारी भएको हो?
यो संविधान वि.सं. २०७२ साल असोज ३ गते प्रमाणीकरण भई लागू भएको हो।
नेपालको संविधानमा कति भाग, धारा र अनुसूची छन्?
यस संविधानमा कुल ३५ भाग, ३०८ धारा र ९ अनुसूचीहरू रहेका छन्।
तीन तहका सरकारको साझा अधिकार कुन अनुसूचीमा व्यवस्था गरिएको छ?
संघ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारको सूची संविधानको अनुसूची ९ मा व्यवस्था गरिएको छ।