पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान: लोक सेवाका लागि महत्त्वपूर्ण तथ्य र टिपोट
नेपाल एकीकरण अभियानको पृष्ठभूमि
आधुनिक नेपाल निर्माणको इतिहासमा बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। वि.सं. १७७९ मा गोरखामा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाह वि.सं. १७९९ मा गोरखाका राजा बनेका थिए। तत्कालीन समयमा बाइसे, चौबिसे, मल्ल राज्यहरू र पूर्वका सेन राज्यहरूमा विभाजित नेपाललाई एकीकृत गर्ने उद्देश्यले उनले यो अभियान थालेका थिए। लोक सेवा आयोगका विभिन्न तहका परीक्षाहरूमा नेपालको इतिहास खण्ड अन्तर्गत यस विषयबाट बारम्बार प्रश्नहरू सोधिने गर्दछन्।
प्रारम्भिक चरण: नुवाकोट विजय र तयारी
गोरखा राज्य आर्थिक र सामरिक दृष्टिले सानो भएकाले पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका प्रवेशको मुख्य रणनीतिक नाका नुवाकोटलाई पहिलो लक्ष्य बनाएका थिए।
- पहिलो नुवाकोट आक्रमण: वि.सं. १८०० मा गोरखाले नुवाकोटमा पहिलो आक्रमण गर्यो, तर जयन्त रानाको नेतृत्वमा रहेको नुवाकोट सेनासँग गोर्खाली सेना पराजित भयो।
- तयारी र बनारस यात्रा: पहिलो पराजयपछि पृथ्वीनारायण शाहले हतियार खरिद र राजनीतिक समझदारीका लागि बनारसको यात्रा गरे। त्यहाँ उनले काशीनाथ पन्तसँग हतियार र तालिमको व्यवस्था मिलाए।
- दोस्रो आक्रमण र सफलता: वि.सं. १८०१ असोज १५ गते गोरखाली सेनाले नुवाकोटमाथि पुनः आक्रमण गरी ऐतिहासिक विजय हासिल गर्यो। यस युद्धमा कालु पाँडेको रणकौशल महत्त्वपूर्ण रहेको थियो।
काठमाडौँ उपत्यका घेराबन्दी र विजय
नुवाकोट विजयपछि पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यकालाई आर्थिक र रणनीतिक रूपमा घेर्ने नीति लिए। उपत्यका भित्रिने नाकाहरू बन्द गरेर उनले उपत्यकाका तीनै मल्ल राज्यहरूलाई कमजोर बनाउने रणनीति अख्तियार गरे।
१. कीर्तिपुरको युद्ध
कीर्तिपुर विजय गोर्खाली सेनाका लागि निकै कठिन साबित भएको थियो। यसका प्रमुख घटनाक्रमहरू निम्न छन्:
- पहिलो आक्रमण (वि.सं. १८१४): गोर्खाली सेनाका सेनापति कालु पाँडे वीरगति प्राप्त भए र गोरखाको नराम्रो पराजय भयो।
- दोस्रो आक्रमण (वि.सं. १८२१): पृथ्वीनारायण शाहका भाइ सुरप्रताप शाहको आँखा फुट्यो र गोरखा पुनः असफल भयो।
- तेस्रो आक्रमण (वि.सं. १८२२): अन्ततः सुरप्रताप शाह र दलमर्दन शाहको नेतृत्वमा गोर्खाली सेनाले कीर्तिपुरमाथि विजय प्राप्त गर्यो।
२. उपत्यकाका राज्यहरूको पतन
कीर्तिपुर हात परेपछि उपत्यकाका राज्यहरू जित्न सहज भयो:
- कान्तिपुर विजय: वि.सं. १८२५ इन्द्रजात्राको दिन गोर्खाली सेनाले कान्तिपुरमाथि सहज विजय हासिल गर्यो। तत्कालीन राजा जयप्रकाश मल्ल भागेर ललितपुर पुगे।
- ललितपुर विजय: वि.सं. १८२५ असोजमै ललितपुर गोर्खाली नियन्त्रणमा आयो। राजा तेजनरसिंह मल्ल भागेर भक्तपुर पुगे।
- भक्तपुर विजय: वि.सं. १८२६ मा भक्तपुरमाथि आक्रमण भयो। राजा रणजित मल्ल, जयप्रकाश मल्ल र तेजनरसिंह मल्ल तीनै जना त्यहाँ एकत्रित भएका थिए। भक्तपुरको युद्धपछि काठमाडौँ उपत्यका पूर्ण रूपमा गोर्खा राज्यमा गाभियो।
बाह्य शक्तिसँगको प्रतिरोध
एकीकरण अभियानका क्रममा पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकाका राजाहरूलाई सहयोग गर्न आएका विदेशी फौजलाई समेत परास्त गरेका थिए:
- मीर कासिमको सेनासँगको युद्ध (वि.सं. १८१९): बङ्गालका नवाब मीर कासिमका सेनापति गुर्गीन खाँको नेतृत्वमा आएको फौजलाई मकवानपुरको गढीमा गोर्खाली सेनाले पराजित गर्यो। यसबाट गोर्खाली सेनाले आधुनिक बन्दुक र हतियार प्राप्त गर्यो।
- कप्तान किनलकको सेनासँगको युद्ध (वि.सं. १८२४): कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लको गुहारमा आएको ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीको कप्तान किनलकको नेतृत्वको फौजलाई सिन्धुलीगढीमा गोर्खाली सेनाले नराम्रोसँग परास्त गर्यो।
मकवानपुर र पूर्वी क्षेत्रको विस्तार
उपत्यका घेर्नुअघि नै वि.सं. १८१९ मा रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मकवानपुर राज्य गोर्खामा गाभिएको थियो। उपत्यका विजयपछि वि.सं. १८३० को दशकमा गोर्खाली सेनाले पूर्वतर्फ अभियान बढायो। चौदण्डी र विजयपुर राज्यहरू क्रमशः गाभ्दै गोर्खाको सीमा टिस्टा नदी नजिकसम्म पुर्याइएको थियो।
दिव्योपदेश र रणनीतिक दूरदृष्टि
वि.सं. १८३१ मा नुवाकोटको देवीघाटमा पृथ्वीनारायण शाहको देहान्त हुनुअघि उनले दिएका उपदेशहरूलाई ‘दिव्योपदेश’ भनिन्छ। दिव्योपदेशमा नेपाललाई “दुई ढुङ्गाबीचको तरुल” को रूपमा व्याख्या गर्दै परराष्ट्र नीति, अर्थतन्त्र, स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन र राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी महत्त्वपूर्ण दिशानिर्देश गरिएको छ, जुन आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि कहिले विजय प्राप्त गरेका थिए?
पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा गोर्खाली सेनाले वि.सं. १८०१ असोज १५ गते नुवाकोटमाथि विजय हासिल गरेको थियो।
सिन्धुलीगढीको युद्ध कहिले र कसका विरुद्ध भएको थियो?
सिन्धुलीगढीको युद्ध वि.सं. १८२४ मा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीका कप्तान किनलकको नेतृत्वमा आएको अङ्ग्रेजी सेना विरुद्ध भएको थियो, जसमा गोर्खाली सेना विजयी भएको थियो।
कालु पाँडेको मृत्यु कुन युद्धमा भएको थियो?
गोर्खाली सेनापति कालु पाँडेको मृत्यु वि.सं. १८१४ को कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा भएको थियो।