हान्गुल: व्यञ्जन (자음)

सिक्ने लक्ष्य

• हान्गुलका १४ आधारभूत र ५ दोहोरो व्यञ्जन चिन्न र लेख्न सक्नु।
• सामान्य (lax), हावायुक्त (aspirated) र कडा (tense) व्यञ्जनको फरक सुन्न र बोल्न सक्नु।
• नेपाली क-ख, प-फ, च-छ जस्ता आवाजसँग तुलना गरेर सही उच्चारण गर्न सक्नु।
• ㄹ, ㅅ र ㅇ को विशेष व्यवहार बुझ्नु।
• व्यञ्जन र स्वर जोडेर सरल शब्द पढ्न सक्नु।

मुख्य व्याख्या

व्यञ्जनको आकार कहाँबाट आयो?

हान्गुलका आधारभूत व्यञ्जनहरूको आकार बोल्दा मुख र जिब्रोको स्थिति हेरेर बनाइएको हो। यो कुरा बुझ्यौं भने अक्षर याद गर्न धेरै सजिलो हुन्छ।

• ㄱ – जिब्रोको पछाडिको भाग माथि उठेर तालुको पछाडि छोएको आकार।
• ㄴ – जिब्रोको टुप्पो माथिल्लो दाँतको पछाडिको गिजामा छोएको आकार।
• ㅁ – बन्द मुख (दुवै ओठ) को आकार।
• ㅅ – दाँतको आकार।
• ㅇ – घाँटी (कण्ठ) को गोलो आकार।

यी पाँच आधारमा धर्को थपेर अरू व्यञ्जन बने: ㄱ→ㅋ, ㄴ→ㄷ→ㅌ, ㅁ→ㅂ→ㅍ, ㅅ→ㅈ→ㅊ, ㅇ→ㅎ। धर्को थपिँदा प्रायः आवाज बलियो वा हावायुक्त हुन्छ।

१४ आधारभूत व्यञ्जन

अक्षर	नाम	Romanization (सुरुमा)	नेपाली नजिकको आवाज
ㄱ	기역 (giyeok)	g	क र ग को बीच
ㄴ	니은 (nieun)	n	न
ㄷ	디귿 (digeut)	d	त र द को बीच
ㄹ	리을 (rieul)	r / l	र (सुरुमा), ल (अन्त्यमा)
ㅁ	미음 (mieum)	m	म
ㅂ	비읍 (bieup)	b	प र ब को बीच
ㅅ	시옷 (siot)	s	नरम स
ㅇ	이응 (ieung)	– / ng	सुरुमा मौन, अन्त्यमा ङ
ㅈ	지읒 (jieut)	j	च र ज को बीच
ㅊ	치읓 (chieut)	ch	छ
ㅋ	키읔 (kieuk)	k	ख
ㅌ	티읕 (tieut)	t	थ
ㅍ	피읖 (pieup)	p	फ (ओठ जोडिने)
ㅎ	히읗 (hieut)	h	ह

५ दोहोरो (कडा) व्यञ्जन

ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ लाई 된소리 (doensori, tense sound) भनिन्छ। यिनको नाममा “쌍” (ssang, जोडी) लाग्छ: 쌍기역 (ssanggiyeok), 쌍디귿 (ssangdigeut), 쌍비읍 (ssangbieup), 쌍시옷 (ssangsiot), 쌍지읒 (ssangjieut)। Romanization मा अक्षर दोहोर्‍याइन्छ: kk, tt, pp, ss, jj।

तीन किसिमको आवाज: सबैभन्दा महत्वपूर्ण भाग

कोरियनमा एउटै ठाउँबाट निस्कने तीन किसिमका आवाज हुन्छन्। नेपालीमा हामी क-ख-ग-घ छुट्याउँछौं, तर कोरियनको विभाजन अलि फरक छ।

सामान्य (lax)	हावायुक्त (aspirated)	कडा (tense)
ㄱ – क/ग बीच, हल्का हावा	ㅋ – ख जस्तै, धेरै हावा	ㄲ – नेपाली क, हावा बिना कडा
ㄷ – त/द बीच	ㅌ – थ जस्तै	ㄸ – नेपाली त जस्तै कडा
ㅂ – प/ब बीच	ㅍ – फ जस्तै	ㅃ – नेपाली प जस्तै कडा
ㅈ – च/ज बीच	ㅊ – छ जस्तै	ㅉ – नेपाली च जस्तै कडा
ㅅ – नरम स, हल्का हावा	(छैन)	ㅆ – कडा, तिखो स

हातको हत्केला मुखअगाडि राखेर परीक्षण गर्नुहोस्: 카 भन्दा हावा धेरै लाग्छ, 가 भन्दा थोरै, 까 भन्दा झन्डै लाग्दैन तर घाँटी कसिएको महसुस हुन्छ।

दुई स्वरबीचको सामान्य व्यञ्जन

ㄱ ㄷ ㅂ ㅈ शब्दको सुरुमा अलि “क, त, प, च” तिर सुनिन्छन्, तर दुई स्वरको बीचमा आउँदा नरम भएर “ग, द, ब, ज” जस्ता सुनिन्छन्। 고기 (gogi, मासु) मा पहिलो ㄱ “को” तिर र दोस्रो ㄱ स्पष्ट “गि” सुनिन्छ। 바다 (bada, समुद्र) मा पनि यस्तै हुन्छ।

ㄹ को दुई रूप

• अक्षरको सुरुमा वा दुई स्वरबीच: जिब्रो एकपटक हल्का छोइने “र” — 라면 (ramyeon, चाउचाउ), 다리 (dari, खुट्टा)।
• अक्षरको अन्त्यमा: “ल” — 달 (dal, चन्द्रमा)।
• ㄹ दुईपटक सँगै आए: “ल्ल” — 빨리 (ppalli, छिटो)।

ㅅ र ㅣ

ㅅ र ㅆ पछि ㅣ (वा ㅑ ㅕ ㅛ ㅠ) आयो भने आवाज “श” तिर ढल्कन्छ। 시간 (sigan, समय) लाई “शिगान” जस्तो सुनिन्छ। Romanization भने si नै लेखिन्छ, shi होइन।

ㅇ: मौन वा ङ

अघिल्लो पाठमा देखेझैं ㅇ अक्षरको सुरुमा मौन हुन्छ (아)। अक्षरको तल (अन्त्यमा) आउँदा “ङ” (ng) हुन्छ: 강 (gang, नदी), 방 (bang, कोठा)।

महत्वपूर्ण परिभाषा

• 자음 (jaeum) – व्यञ्जन। हान्गुलमा १९ वटा छन्।
• 예사소리 (yesasori) – सामान्य/lax आवाज: ㄱ ㄷ ㅂ ㅈ ㅅ।
• 거센소리 (geosensori) – हावायुक्त/aspirated आवाज: ㅋ ㅌ ㅍ ㅊ।
• 된소리 (doensori) – कडा/tense आवाज: ㄲ ㄸ ㅃ ㅉ ㅆ।
• Aspiration – आवाज निकाल्दा मुखबाट हावाको झोक्का निस्कनु, जस्तै नेपाली ख, फ।

उदाहरण

तलका जोडीमा एउटै व्यञ्जन-परिवारको आवाज फेरिँदा अर्थ नै फेरिन्छ। सुनेर फरक छुट्याउनुहोस्:

सामान्य	हावायुक्त	कडा
불 (bul) – आगो	풀 (pul) – घाँस	뿔 (ppul) – सिङ
달 (dal) – चन्द्रमा	탈 (tal) – मुखौटो	딸 (ttal) – छोरी
자다 (jada) – सुत्नु	차다 (chada) – चिसो हुनु	짜다 (jjada) – नुनिलो हुनु
사다 (sada) – किन्नु	–	싸다 (ssada) – सस्तो हुनु
공 (gong) – बल	콩 (kong) – भटमास	–
방 (bang) – कोठा	–	빵 (ppang) – पाउरोटी

अब व्यञ्जन र स्वर जोडेर यी शब्द पढ्ने अभ्यास गर्नुहोस्: 나무 (namu, रुख), 머리 (meori, टाउको), 하나 (hana, एक), 커피 (keopi, कफी), 포도 (podo, अंगुर), 꼬리 (kkori, पुच्छर)।

शब्दभण्डार

कोरियन	Romanization	नेपाली अर्थ
나무	namu	रुख
머리	meori	टाउको
바다	bada	समुद्र
고기	gogi	मासु
사람	saram	मान्छे
시간	sigan	समय
라면	ramyeon	चाउचाउ (ramen)
커피	keopi	कफी
포도	podo	अंगुर
딸	ttal	छोरी
빵	ppang	पाउरोटी
싸다	ssada	सस्तो हुनु
빨리	ppalli	छिटो

सामान्य गल्ती

• ㄱ ㄷ ㅂ लाई शब्दको सुरुमा पूरा ग, द, ब बनाउने: 가방 (gabang, झोला) को पहिलो आवाज नेपाली “ग” जत्तिको भारी हुँदैन।
• कडा व्यञ्जनमा हावा छोड्ने: 빵 भन्दा “फ्याङ” होइन; हावा नछोडी कसिलो “प” बनाउनुहोस्।
• ㄹ लाई सधैं “ल” पढ्ने: 라면 “लामियन” होइन, सुरुको ㄹ हल्का “र” हो।
• ㅇ लाई सधैं “ङ” पढ्ने: सुरुमा आउँदा यो मौन हुन्छ; 아이 “ङाइ” होइन।
• ㄹ र ㄷ/ㅌ को आकार झुक्किने: ㄹ मा दायाँ र बायाँ दुवैतिर ठाडो धर्का भएर घुमाउरो (S जस्तो) आकार बन्छ; ㅌ मा बायाँ मात्र ठाडो धर्को र दायाँ खुला हुन्छ; ㄷ मा ㅌ को बीचको धर्को हुँदैन।

सारांश

• हान्गुलमा १९ व्यञ्जन छन्: १४ आधारभूत र ५ दोहोरो (कडा)।
• आधारभूत आकार ㄱ ㄴ ㅁ ㅅ ㅇ बोल्ने अङ्गको आकारबाट बनेका हुन्; धर्को थपेर अरू बने।
• सामान्य (ㄱ ㄷ ㅂ ㅈ ㅅ), हावायुक्त (ㅋ ㅌ ㅍ ㅊ) र कडा (ㄲ ㄸ ㅃ ㅉ ㅆ) छुट्याउनु अनिवार्य छ।
• नेपाली ख थ फ छ ≈ ㅋ ㅌ ㅍ ㅊ; नेपाली क त प च ≈ ㄲ ㄸ ㅃ ㅉ।
• ㄹ सुरुमा “र”, अन्त्यमा “ल”; ㅇ सुरुमा मौन, अन्त्यमा “ङ”।