हान्गुल: स्वर (모음)
सिक्ने लक्ष्य
- हान्गुलका १० आधारभूत स्वर चिन्न, लेख्न र सही उच्चारण गर्न सक्नु।
- ११ मिश्रित (compound) स्वर कुन-कुन स्वर जोडेर बन्छन् भनेर बुझ्नु।
- स्वर एक्लै लेख्दा मौन ㅇ किन राखिन्छ भनेर जान्नु।
- ठाडो (vertical) र तेर्सो (horizontal) स्वर छुट्याएर अक्षरमा सही ठाउँमा राख्न सक्नु।
- Revised Romanization मा स्वरहरू कसरी लेखिन्छन् भनेर पढ्न सक्नु।
मुख्य व्याख्या
हान्गुल के हो?
हान्गुल (한글, Hangeul) कोरियन भाषाको आफ्नै लिपि हो। यो राजा सेजोङ (세종대왕, Sejongdaewang) को पालामा बनाइएको हो र सन् १४४६ मा “훈민정음” (Hunminjeongeum) नामको पुस्तकमार्फत सार्वजनिक गरिएको थियो।
देवनागरीमा जस्तै हान्गुलमा पनि स्वर र व्यञ्जन छुट्टाछुट्टै अक्षर हुन्। फरक यति हो कि कोरियनमा यिनलाई एउटा सानो वर्गाकार “ब्लक” भित्र मिलाएर एउटा syllable लेखिन्छ। त्यसैले पहिले स्वर र व्यञ्जन छुट्टै सिक्नुपर्छ।
आधुनिक हान्गुलमा जम्मा २१ स्वर छन्: १० आधारभूत र ११ मिश्रित। यो पाठमा हामी सबै २१ वटा हेर्छौं।
स्वर बनाउने तीन चिन्ह
हान्गुलका स्वरहरू तीनवटा सरल चिन्हबाट बनेका हुन्: छोटो थोप्लो वा धर्को (आकाश), तेर्सो धर्को ㅡ (पृथ्वी) र ठाडो धर्को ㅣ (मानिस)। ठाडो धर्कोको दायाँ वा बायाँ, अथवा तेर्सो धर्कोको माथि वा तल सानो धर्को थपेर अरू स्वर बन्छन्।
१० आधारभूत स्वर
| स्वर | Romanization | नेपालीमा नजिकको आवाज | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| ㅏ | a | “आ” (अलि छोटो) | 아이 (ai) – बच्चा |
| ㅑ | ya | “या” | 야구 (yagu) – बेसबल |
| ㅓ | eo | नेपाली “अ” जस्तो, मुख अलि खुला | 어머니 (eomeoni) – आमा |
| ㅕ | yeo | “य” + ㅓ | 여자 (yeoja) – महिला |
| ㅗ | o | ओठ गोलो पारेर “ओ” | 오이 (oi) – काँक्रो |
| ㅛ | yo | “यो” | 요리 (yori) – खाना पकाउने काम |
| ㅜ | u | “ऊ” | 우유 (uyu) – दूध |
| ㅠ | yu | “यू” | 유리 (yuri) – सिसा |
| ㅡ | eu | ओठ नगोल्याई, तेर्सो तानेर भनिने “उ” | 크다 (keuda) – ठूलो हुनु |
| ㅣ | i | “इ” | 이 (i) – दुई / दाँत |
सजिलो सूत्र: एउटा सानो धर्को थप्दा अगाडि “य” (y) आवाज थपिन्छ। ㅏ→ㅑ, ㅓ→ㅕ, ㅗ→ㅛ, ㅜ→ㅠ। यसरी १० मध्ये ४ वटा स्वर आफैं याद हुन्छन्।
ㅓ र ㅗ: नेपाली विद्यार्थीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती
Romanization मा ㅓ लाई “eo” लेखिन्छ, तर यो “इ-ओ” होइन। यो एउटै छोटो आवाज हो, नेपाली “कलम” को “क” मा भएको “अ” जस्तो। ㅗ भने ओठ गोलो र अगाडि निकालेर भनिने स्पष्ट “ओ” हो।
अभ्यास: 어 (eo) र 오 (o) पालैपालो सुन्नुहोस्। ऐनामा हेर्नुहोस्: ㅓ भन्दा ओठ गोलो हुँदैन, ㅗ भन्दा हुन्छ।
ठाडो र तेर्सो स्वर
अक्षर बनाउँदा स्वरको आकारले व्यञ्जन कहाँ बस्छ भन्ने तय गर्छ।
- ठाडो स्वर (ㅏ ㅑ ㅓ ㅕ ㅣ): व्यञ्जन बायाँ बस्छ। जस्तै 가 (ga), 거 (geo)।
- तेर्सो स्वर (ㅗ ㅛ ㅜ ㅠ ㅡ): व्यञ्जन माथि बस्छ। जस्तै 고 (go), 구 (gu)।
मौन ㅇ: स्वर एक्लै लेख्ने तरिका
कोरियन लिपिमा हरेक अक्षर व्यञ्जनबाट सुरु हुनुपर्छ। स्वरबाट सुरु हुने अक्षर लेख्दा अगाडि ㅇ राखिन्छ, जसको सुरुमा कुनै आवाज हुँदैन। त्यसैले “a” लेख्दा ㅏ मात्र होइन, 아 लेखिन्छ। त्यस्तै 오 (o), 우 (u), 이 (i)।
ㅇ अक्षरको सुरुमा मौन हुन्छ, तर अक्षरको अन्त्यमा आउँदा “ङ” (ng) आवाज दिन्छ। यो कुरा व्यञ्जन र 받침 पाठमा विस्तारमा आउँछ।
११ मिश्रित स्वर
दुई स्वर जोडेर मिश्रित स्वर बन्छन्। कुन-कुन जोडिएका छन् भनेर बुझ्यौं भने आवाज अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ।
| स्वर | बनावट | Romanization | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| ㅐ | ㅏ + ㅣ | ae | 개 (gae) – कुकुर |
| ㅒ | ㅑ + ㅣ | yae | 얘 (yae) – यो बच्चा (이 아이 को छोटो रूप) |
| ㅔ | ㅓ + ㅣ | e | 게 (ge) – गँगटो |
| ㅖ | ㅕ + ㅣ | ye | 예 (ye) – हजुर / हो |
| ㅘ | ㅗ + ㅏ | wa | 사과 (sagwa) – स्याउ |
| ㅙ | ㅗ + ㅐ | wae | 왜 (wae) – किन |
| ㅚ | ㅗ + ㅣ | oe | 회사 (hoesa) – कम्पनी |
| ㅝ | ㅜ + ㅓ | wo | 뭐 (mwo) – के |
| ㅞ | ㅜ + ㅔ | we | 웨이터 (weiteo) – वेटर |
| ㅟ | ㅜ + ㅣ | wi | 귀 (gwi) – कान |
| ㅢ | ㅡ + ㅣ | ui | 의사 (uisa) – डाक्टर |
ध्यान दिनुहोस्: ㅗ सँग ㅏ वा ㅐ जोडिन्छ, ㅜ सँग ㅓ वा ㅔ जोडिन्छ। ㅗ+ㅓ वा ㅜ+ㅏ जस्ता जोडी हुँदैनन्।
उस्तै सुनिने स्वरहरू
आजको सामान्य सउल बोलीमा ㅐ र ㅔ लगभग एउटै “ए” जस्तो सुनिन्छन्। त्यस्तै ㅙ, ㅚ, ㅞ तीनै प्रायः “वे” जस्तो सुनिन्छन्। सुन्दा फरक नछुटे पनि हिज्जे (spelling) भने छुट्टै याद गर्नुपर्छ, किनकि अर्थ फरक पर्छ: 개 (कुकुर) र 게 (गँगटो)।
ㅢ को उच्चारण
- शब्दको पहिलो अक्षरमा, अगाडि अरू व्यञ्जन नभए: [의] — 의사 (uisa)।
- अगाडि व्यञ्जन भए: [이] — 희망 (huimang, आशा) लाई [히망] भनिन्छ।
- शब्दको पहिलो अक्षरबाहेक अन्यत्र (अगाडि व्यञ्जन नभए): [의] वा [이] दुवै मान्य — 회의 (hoeui, बैठक) → [회의] / [회이]।
- “को/का” अर्थ दिने particle 의 लाई प्रायः [에] भनिन्छ — 저의 (jeoui, मेरो) → [저에]।
लेख्ने क्रम
हान्गुल लेख्दा सधैं माथिबाट तल र बायाँबाट दायाँ लेखिन्छ। ㅏ लेख्दा पहिले ठाडो धर्को, त्यसपछि दायाँतिरको सानो धर्को। ㅗ लेख्दा पहिले माथिको सानो ठाडो धर्को, त्यसपछि तलको तेर्सो धर्को।
महत्वपूर्ण परिभाषा
- 모음 (moeum) – स्वर (vowel)। कोरियनमा २१ वटा छन्।
- 자음 (jaeum) – व्यञ्जन (consonant)। अर्को पाठमा सिकिन्छ।
- Syllable block – व्यञ्जन र स्वर मिलेर बनेको एउटा वर्गाकार अक्षर, जस्तै 아, 가।
- मिश्रित स्वर – दुई स्वर जोडेर बनेको स्वर, जस्तै ㅘ = ㅗ + ㅏ।
- Revised Romanization – दक्षिण कोरियाको आधिकारिक रोमन लिपि प्रणाली, जसमा ㅓ = eo, ㅡ = eu लेखिन्छ।
उदाहरण
तलका शब्दहरू केवल स्वर र मौन ㅇ ले बनेका छन्। सुन्नुहोस्, अनि आफैं पढ्नुहोस्:
- 아이 (ai) – बच्चा
- 오이 (oi) – काँक्रो
- 우유 (uyu) – दूध
- 여우 (yeou) – फ्याउरो
- 이유 (iyu) – कारण
- 여유 (yeoyu) – फुर्सद
- 위 (wi) – माथि
- 왜요? (waeyo?) – किन? (विनम्र)
एउटा छोटो संवाद:
A: 우유? (uyu?) – दूध?
B: 예. (ye.) – हजुर।
A: 오이? (oi?) – काँक्रो?
B: 아니요. (aniyo.) – होइन।
शब्दभण्डार
| कोरियन | Romanization | नेपाली अर्थ |
|---|---|---|
| 아이 | ai | बच्चा |
| 오이 | oi | काँक्रो |
| 우유 | uyu | दूध |
| 여우 | yeou | फ्याउरो |
| 이유 | iyu | कारण |
| 어머니 | eomeoni | आमा |
| 여자 | yeoja | महिला |
| 사과 | sagwa | स्याउ |
| 회사 | hoesa | कम्पनी |
| 의사 | uisa | डाक्टर |
| 귀 | gwi | कान |
| 왜 | wae | किन |
सामान्य गल्ती
गल्ती १: “eo” लाई “इ-ओ” दुई आवाज बनाएर पढ्ने। ㅓ एउटै छोटो “अ” जस्तो आवाज हो। 어머니 लाई “इओमिओनी” होइन, “अमनी” जस्तो सुनिन्छ।
गल्ती २: ㅓ र ㅗ मिसाउने। 어 र 오 फरक हुन्; ओठ गोलो हुने ㅗ मात्र हो।
- गल्ती ३: ㅇ नलेखी स्वर मात्र लेख्ने। “दूध” लाई ㅜㅠ होइन, 우유 लेख्नुपर्छ।
- गल्ती ४: ㅡ लाई ㅜ जस्तै ओठ गोलो पारेर भन्ने। ㅡ भन्दा ओठ मुस्कान जस्तो तेर्सो हुन्छ।
- गल्ती ५: ㅐ र ㅔ उस्तै सुनिने भएकाले हिज्जेमा जथाभावी लेख्ने। शब्दसँगै हिज्जे याद गर्नुहोस्।
सारांश
- हान्गुलमा २१ स्वर छन्: १० आधारभूत र ११ मिश्रित।
- एउटा थप सानो धर्कोले “य” (y) आवाज थप्छ: ㅏ→ㅑ, ㅗ→ㅛ।
- ठाडो स्वरमा व्यञ्जन बायाँ, तेर्सो स्वरमा व्यञ्जन माथि बस्छ।
- स्वरबाट सुरु हुने अक्षरमा मौन ㅇ राखिन्छ: 아, 오, 우।
- ㅓ (eo) नेपाली “अ” जस्तो छोटो आवाज हो; ㅗ (o) ओठ गोलो “ओ” हो।
- ㅐ/ㅔ र ㅙ/ㅚ/ㅞ आजकल उस्तै सुनिन्छन्, तर हिज्जे फरक छ।
नमस्ते! पाठ्यक्रम, सामान्य ज्ञान, भाषा परीक्षा वा कुनै प्रश्नको उत्तर बुझ्न सोध्नुहोस्।
AI ले गल्ती गर्न सक्छ। महत्वपूर्ण कुरा आधिकारिक स्रोतमा जाँच्नुहोस्।