खप्तड : सुदूरपश्चिमको प्रमुख पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य
खप्तडको परिचय : प्रकृतिको भूस्वर्ग
सुदूरपश्चिम प्रदेशका चार पहाडी जिल्लाहरू—बझाङ, बाजुरा, डोटी र अछामको संगमस्थलमा अवस्थित खप्तड नेपालकै एक विशिष्ट पर्यटकीय तथा धार्मिक क्षेत्र हो। समुद्र सतहबाट करिब २,४०० मिटरदेखि ३,७०० मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको यो क्षेत्रलाई प्रकृतिको ‘भूस्वर्ग’ पनि भन्ने गरिन्छ। खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जको रूपमा संरक्षित यो भूभाग ठूला-ठूला हरिया फाँटहरू (पाटन), सधैं हरियाली रहने सल्ला तथा खस्रुका जंगल र जैविक विविधताका लागि प्रसिद्ध छ।
धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व
खप्तड केवल प्राकृतिक दृष्टिकोणले मात्र नभई आध्यात्मिक रूपमा पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस क्षेत्रको नाम प्रसिद्ध तपस्वी खप्तड बाबा (स्वामी सच्चिदानन्द सरस्वती) सँग जोडिएको छ, जसले यहाँ दशकौँसम्म बसेर तपस्या गर्नुभएको थियो।
- खप्तड बाबाको आश्रम: यहाँ खप्तड बाबाले साधना गरेको कुटी र मन्दिर अवस्थित छ, जहाँ पर्यटक तथा भक्तजनहरू ध्यान र दर्शनका लागि पुग्छन्।
- त्रिवेणी धाम: तीनवटा नदीको संगमस्थल मानिने त्रिवेणी धाममा गंगा दशहराको अवसरमा ठूलो मेला लाग्छ। यहाँ स्नान गर्नाले पाप पखालिन्छ र मनोकांक्षा पूरा हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ।
- सहस्रलिङ्ग: निकुञ्जको सबैभन्दा अग्लो भाग नजिक रहेको सहस्रलिङ्ग भगवान् शिवको पवित्र स्थलका रूपमा पुजिन्छ।
- खप्तड दह: शान्त वातावरणमा रहेको यो प्राकृतिक तालले यहाँको सौन्दर्यलाई अझ मनमोहक बनाएको छ।
- नागढुङ्गा र केदारढुङ्गा: धार्मिक आस्थासँग जोडिएका यी ढुङ्गाहरू पनि पर्यटकका लागि मुख्य आकर्षण हुन्।
२२ वटा घाँसे मैदान (पाटन) र जैविक विविधता
खप्तडको मुख्य विशेषता भनेको यहाँ फैलिएका २२ वटा ठूला-ठूला हरिया घाँसे मैदान हुन्। वर्षायाममा यी पाटनहरू विभिन्न किसिमका रङ्गीविरङ्गी जंगली फूलहरूले ढाकिन्छन्। खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र विभिन्न दुर्लभ वन्यजन्तु जस्तै कस्तुरी मृग, चितुवा, भालु, रतुवा तथा डाँफे, कालिज जस्ता चराचुरुङ्गीहरू पाइन्छन्। साथै, यो क्षेत्र बहुमूल्य जडीबुटीहरूको भण्डार पनि हो।
खप्तड भ्रमण गर्ने उपयुक्त समय
खप्तड भ्रमणका लागि वर्षमा दुईवटा मौसम सबैभन्दा उत्तम मानिन्छन्:
- वसन्त ऋतु (चैतदेखि जेठसम्म): यो समयमा हिउँ पग्लिएर वनजङ्गलमा लालीगुराँस फुल्ने र पाटनहरू हरियाली हुन थाल्ने भएकाले पदयात्राका लागि निकै रमाइलो हुन्छ। जेठ महिनाको गंगा दशहरा मेला पनि यही समयमा पर्दछ।
- शरद ऋतु (असोजदेखि कात्तिकसम्म): वर्षा सकिएपछि मौसम सफा रहने र हिमालको दृश्य स्पष्ट देखिने भएकाले यो समय भ्रमणका लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।
पुसदेखि फागुनसम्म यहाँ अत्यधिक हिमपात हुने भएकाले जाडो याममा विशेष तयारीबिना जान कठिन हुन सक्छ।
खप्तड कसरी पुग्ने?
खप्तड पुग्नका लागि हवाई तथा सडक दुवै मार्गको प्रयोग गर्न सकिन्छ। सामान्यतया पदयात्रा डोटीको सिलगढी वा बझाङको बाटो हुँदै गरिन्छ:
- डोटी मार्ग: काठमाडौँ वा धनगढीबाट डोटीको सिलगढीसम्म सवारी साधनमा पुग्न सकिन्छ। सिलगढीबाट झिग्रानासम्म गाडीको यात्रापछि त्यहाँबाट पैदल हिँडेर निकुञ्ज प्रवेशद्वार हुँदै खप्तड पुगिन्छ।
- बझाङ मार्ग: बझाङको तमैल वा छान्ना क्षेत्रबाट पनि पदयात्रा गर्दै खप्तड पुग्न सकिने वैकल्पिक बाटोहरू छन्।
भ्रमण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रभित्र सीमित मात्रामा मात्रै आधारभूत बासस्थान (धर्मशाला वा लज) को व्यवस्था छ। त्यसैले मुख्य सिजनमा जाँदा बासको पूर्वजानकारी लिनु वा टेन्ट र स्लिपिङ ब्यागको व्यवस्था गर्नु सुरक्षित हुन्छ। साथै, निकुञ्ज क्षेत्र भएकाले फोहोर नगर्न, प्लास्टिकजन्य वस्तु जथाभावी नफाल्न र स्थानीय वनस्पतिको संरक्षण गर्न सचेत रहनुपर्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
खप्तड कुन-कुन जिल्लामा फैलिएको छ?
खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज सुदूरपश्चिम प्रदेशका बझाङ, बाजुरा, डोटी र अछाम गरी चार जिल्लामा फैलिएको छ।
खप्तड जान कुन समय सबैभन्दा राम्रो मानिन्छ?
खप्तड भ्रमणका लागि वसन्त ऋतु (चैतदेखि जेठ) र शरद ऋतु (असोजदेखि कात्तिक) सबैभन्दा राम्रो समय मानिन्छ।
खप्तडमा लाग्ने मुख्य मेला कुन हो?
हरेक वर्ष जेठ महिनामा पर्ने ‘गंगा दशहरा’ खप्तडको त्रिवेणी धाममा लाग्ने सबैभन्दा ठूलो धार्मिक मेला हो।
