नेपालको भूगोल: हिमाल, पहाड र तराईको तुलनात्मक अध्ययन

नेपालको भौगोलिक विभाजनको पृष्ठभूमि

भौगोलिक विविधताका दृष्टिले नेपाल विश्वमै अद्वितीय मानिन्छ। दक्षिणको होचो भूभाग झापाको केचनाकलानदेखि उत्तरमा विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथासम्मको उचाइले गर्दा यहाँको धरातलीय स्वरूप, हावापानी र जैविक विविधतामा व्यापक भिन्नता पाइन्छ। नेपाललाई उत्तरबाट दक्षिणतर्फ मुख्य रूपमा तीन प्राकृतिक वा भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ: हिमाल, पहाड र तराई।

यी तीन क्षेत्रहरूको तुलनात्मक अध्ययन लोक सेवा आयोग, शिक्षक सेवा आयोग तथा विद्यालय तहका विभिन्न परीक्षार्थीहरूका लागि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

१. हिमाली प्रदेश (Mountain Region)

नेपालको सबैभन्दा उत्तरी भागमा अवस्थित उच्च हिमशृङ्खलाहरू भएको क्षेत्रलाई हिमाली प्रदेश भनिन्छ। यो क्षेत्र सामान्यतया समुद्री सतहबाट करिब ३,००० वा ३,३०० मिटरभन्दा माथि अवस्थित छ र यसको अधिकतम उचाइ ८,८४८.८६ मिटर (सगरमाथा) सम्म फैलिएको छ।

• क्षेत्रफल: नेपालको कुल क्षेत्रफलको करिब १५ प्रतिशत भूभाग हिमाली प्रदेशले ओगटेको छ।
• हावापानी: टुन्ड्रा तथा अत्यन्त चिसो हावापानी पाइन्छ। वर्षको अधिकांश समय हिउँ पर्ने गर्दछ।
• कृषि तथा जनजीवन: भिरालो जमिन र चिसोका कारण खेतीयोग्य जमिन न्यून छ। यहाँ जौ, उवा, फापर, आलु आदिको खेती हुन्छ। भेडा, च्याङ्ग्रा र चौंरीपालन यहाँको प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप हो।
• पर्यटन: पर्वतारोहण र पदयात्रा (Trekking) का लागि यो क्षेत्र विश्वप्रसिद्ध छ।

२. पहाडी प्रदेश (Hilly Region)

हिमाली प्रदेशको दक्षिण र तराई प्रदेशको उत्तरमा फैलिएको मध्यभाग पहाडी प्रदेश हो। महाभारत पर्वत शृङ्खला र चुरे पर्वतका केही भागहरू मिलेर बनेको यो क्षेत्र डाँडाकाँडा, उपत्यका, टार र बेँसीहरूले भरिएको छ। सामान्यतया समुद्री सतहबाट करिब ६०० वा १,००० मिटरदेखि ३,००० वा ३,३०० मिटरसम्मको उचाइ यस क्षेत्रमा पर्दछ।

• क्षेत्रफल: यसले नेपालको कुल भूभागको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा अर्थात् करिब ६८ प्रतिशत ओगटेको छ।
• हावापानी: समशीतोष्ण (Temperate) हावापानी पाइने भएकाले बसाइँका हिसाबले यो क्षेत्र अनुकूल मानिन्छ।
• कृषि तथा जनजीवन: भित्री मधेस तथा उपत्यकाहरू (जस्तै काठमाडौँ र पोखरा) बाहेक प्रायः भिरालो जमिनमा गरा बनाएर मकै, कोदो, धान, फलफूल (सुन्तला, चिया, कफी) खेती गरिन्छ।
• संस्कृति: विभिन्न जातजातिको बसोबास र विविधतापूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा यहाँको विशेषता हो।

३. तराई प्रदेश (Terai Region)

नेपालको सबैभन्दा दक्षिणी सिमानासँग जोडिएको समथर भूभागलाई तराई प्रदेश भनिन्छ। यो क्षेत्र समुद्र सतहबाट करिब ६० मिटरदेखि ६०० मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको छ। यसलाई चुरेको फेदीदेखि दक्षिणको समथर मैदानी भागको रूपमा चिनिन्छ।

• क्षेत्रफल: यस प्रदेशले नेपालको कुल क्षेत्रफलको करिब १७ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ।
• हावापानी: उष्ण वा उपोष्ण (Sub-tropical) हावापानी पाइन्छ। यहाँ गर्मी मौसममा अत्यधिक गर्मी र हिउँदमा हुस्सु वा शितलहर चल्ने गर्दछ।
• कृषि तथा आर्थिक महत्त्व: मलिलो पाँगो माटो पाइने भएकाले यो क्षेत्रलाई ‘नेपालको अन्न भण्डार’ (Granary of Nepal) भनिन्छ। यहाँ धान, गहुँ, उखु, जुट तथा दलहन बालीको व्यापक उत्पादन हुन्छ।
• जनघनत्व: यातायात, उद्योग, शिक्षा तथा स्वास्थ्यको पहुँच सहज भएकाले नेपालको कुल जनसंख्याको आधाभन्दा बढी हिस्सा यसै क्षेत्रमा बसोबास गर्दछ।

हिमाल, पहाड र तराईको मुख्य तुलनात्मक सारांश

नेपालको विकास र समृद्धिका लागि यी तीनवटै भौगोलिक क्षेत्रको अन्तरसम्बन्ध बलियो हुनु आवश्यक छ। पहाड र हिमालको जलस्रोत र पर्यटन तथा तराईको कृषि र उद्योग एकअर्काका पूरक हुन्।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपालको सबैभन्दा धेरै क्षेत्रफल ओगट्ने भौगोलिक प्रदेश कुन हो?

नेपालको कुल क्षेत्रफलको करिब ६८ प्रतिशत भूभाग ओगट्ने पहाडी प्रदेश सबैभन्दा ठूलो भौगोलिक क्षेत्र हो।

तराई प्रदेशलाई किन नेपालको अन्न भण्डार भनिन्छ?

तराईमा समथर जमिन, सिँचाइको सम्भावना र मलिलो पाँगो माटो प्रशस्त हुने भएकाले यहाँ धान, गहुँ, उखु लगायतका बाली अत्यधिक उत्पादन हुन्छ, त्यसैले यसलाई नेपालको अन्न भण्डार भनिन्छ।

भौगोलिक विभाजन अनुसार नेपालमा कति जिल्ला कुन क्षेत्रमा पर्छन्?

नेपालको पछिल्लो प्रशासनिक वर्गीकरण अनुसार हिमाली, पहाडी र तराई (भित्री मधेससहित) जिल्लाहरूको संख्या समय-समयमा कानुन तथा राजपत्र अनुसार परिभाषित हुने भएकाले आधिकारिक स्रोतबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।