नेपालका राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष र संरक्षण क्षेत्रहरू: एक विस्तृत अध्ययन

नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको पृष्ठभूमि

नेपाल जैविक विविधता, दुर्लभ वन्यजन्तु र प्राकृतिक सम्पदाले धनी देश हो। नेपाल सरकारले यस्ता प्राकृतिक सम्पदा र वन्यजन्तुको संरक्षण, संवर्द्धन तथा व्यवस्थापनका लागि राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ अनुसार विभिन्न संरक्षित क्षेत्रहरूको घोषणा गरेको छ। यी संरक्षित क्षेत्रहरूलाई राष्ट्रिय निकुञ्ज (National Parks), वन्यजन्तु आरक्ष (Wildlife Reserve), संरक्षण क्षेत्र (Conservation Areas) र सिकार आरक्ष (Hunting Reserve) गरी वर्गीकरण गरिएको छ।

संरक्षित क्षेत्रहरूको व्यवस्थापन मुख्यतया वन तथा वातावरण मन्त्रालय मातहतको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (DNPWC) ले गर्दछ।

नेपालका १२ राष्ट्रिय निकुञ्जहरू

नेपालमा हाल १२ वटा राष्ट्रिय निकुञ्ज रहेका छन्। यी निकुञ्जहरू तराईदेखि उच्च हिमाली भूभागसम्म फैलिएका छन्:

• चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०३० मा स्थापित यो नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघका लागि प्रख्यात छ। सन् १९८४ मा यो युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएको थियो।
• सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०३३ मा स्थापित यो निकुञ्ज विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा क्षेत्रमा पर्दछ। यो पनि सन् १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश भएको थियो।
• लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०३२ मा स्थापित, काठमाडौँ उपत्यकाको नजिक पर्ने हिमाली निकुञ्ज हो।
• रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०३२ मा स्थापित नेपालको सबैभन्दा सानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो, जहाँ प्रसिद्ध रारा ताल अवस्थित छ।
• शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०४० मा स्थापित क्षेत्रफलको हिसाबले नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज (क्षेत्रफल ३,५५५ वर्ग किलोमिटर) हो।
• बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०४५ मा निकुञ्जको रूपमा स्तरोन्नति भएको यो तराईको ठूलो निकुञ्ज हो, जुन पाटे बाघ र हात्तीका लागि परिचित छ।
• मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०४९ मा स्थापित, गहिरो जैविक विविधता र कडा चट्टानी भूभाग भएको निकुञ्ज हो।
• शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०५८ मा स्थापना भएको काठमाडौँ उपत्यकाको जलाधार क्षेत्र।
• बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०६७ मा बाघ संरक्षणलाई प्राथमिकता दिँदै स्थापना गरिएको।
• शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज: पहिले वन्यजन्तु आरक्ष रहेको यसलाई वि.सं. २०७३ मा राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गरियो। यो बाह्रसिङ्गाका लागि विश्वमै प्रसिद्ध छ।
• पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०४१ मा आरक्षका रूपमा स्थापना भई वि.सं. २०७४ मा निकुञ्जमा स्तरोन्नति गरिएको।
• खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज: वि.सं. २०४० मा स्थापित सुदूरपश्चिमको प्रमुख प्राकृतिक तथा धार्मिक महत्त्व बोकेको निकुञ्ज हो, जहाँ खप्तड दह, खप्तड बाबाको आश्रम र ठूला घाँसे मैदान (पाटन) रहेका छन्।

वन्यजन्तु आरक्ष र सिकार आरक्ष

नेपालमा हाल एउटा मात्र वन्यजन्तु आरक्ष र एउटा मात्र सिकार आरक्ष रहेको छ:

• कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष: वि.सं. २०३२ मा स्थापित यो आरक्ष नेपालमा अर्ना (जङ्गली भैँसी) पाइने एक मात्र सुरक्षित बासस्थान हो। यो सिमसार क्षेत्रका रूपमा रामसार सूचीमा समेत सूचीकृत छ।
• ढोरपाटन सिकार आरक्ष: वि.सं. २०४४ मा स्थापित यो नेपालको एकमात्र सिकार आरक्ष हो। यहाँ नाउर र झारलको कानुनी तथा निश्चित कोटाअनुसार सिकार गर्न अनुमति दिइन्छ।

नेपालका संरक्षण क्षेत्रहरू

स्थानीय समुदायको प्रत्यक्ष सहभागितामा प्राकृतिक स्रोत र जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले ६ वटा संरक्षण क्षेत्रहरू स्थापना गरिएका छन्:

• अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र (ACAP): वि.सं. २०४९ मा विधिवत् स्थापित, नेपालको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो संरक्षण क्षेत्र। यसको व्यवस्थापन राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (NTNC) ले गर्दछ।
• कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र: वि.सं. २०५४ मा घोषित, पूर्वी नेपालमा अवस्थित।
• मनास्लु संरक्षण क्षेत्र: वि.सं. २०५५ मा स्थापित, मनास्लु हिमाल वरपरको जैविक विविधतायुक्त क्षेत्र।
• अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्र: वि.सं. २०६७ मा दार्चुला जिल्लामा स्थापित।
• गौरीशङ्कर संरक्षण क्षेत्र: वि.सं. २०६६ मा स्थापित मध्य पहाडी तथा हिमाली जैविक मार्ग।
• कृष्णसार संरक्षण क्षेत्र: वि.सं. २०६५ मा बर्दियाको खैरापुरमा कृष्णसारको संरक्षणका लागि स्थापना गरिएको।

लोकसेवा तथा अन्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाका लागि ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू

संरक्षित क्षेत्रहरूसम्बन्धी प्रश्नहरू सामान्य ज्ञान खण्डमा बारम्बार सोधिने गर्दछन्। तयारी गर्दा निकुञ्जहरूको क्षेत्रफल, स्थापना मिति, फैलिएका जिल्लाहरू र पाइने मुख्य वन्यजन्तुको सूची तालिका बनाएर पढ्नु प्रभावकारी हुन्छ। पाठ्यक्रम र तथ्याङ्कमा कुनै परिवर्तन भएमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागको आधिकारिक वेबसाइट र प्रतिवेदनहरू अध्ययन गर्नुपर्छ।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

नेपालको सबैभन्दा ठूलो र सानो राष्ट्रिय निकुञ्ज कुन-कुन हुन्?

नेपालको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो भने सबैभन्दा सानो रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज हो।

नेपालको एक मात्र सिकार आरक्ष कुन हो?

नेपालको एक मात्र सिकार आरक्ष ढोरपाटन सिकार आरक्ष हो, जहाँ नाउर र झारलको नियन्त्रित सिकार गर्न पाइन्छ।

अर्ना संरक्षणका लागि नेपालको कुन संरक्षित क्षेत्र प्रख्यात छ?

अर्ना (जङ्गली भैँसी) का लागि कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष प्रख्यात छ।