दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) र नेपाल | Sustainable Development Goals and Nepal

दिगो विकास लक्ष्य (Sustainable Development Goals – SDGs) लोकसेवा आयोगको शाखा अधिकृत, नायब सुब्बा र खरिदार परीक्षामा सामान्य ज्ञान, विकास योजना र समसामयिक विषयअन्तर्गत नियमित सोधिने विषय हो। लक्ष्यको संख्या, पारित भएको मिति, सहस्राब्दी विकास लक्ष्यसँगको भिन्नता, नेपालमा स्थानीयकरण र कार्यान्वयनका चुनौतीबाट वस्तुगत र विषयगत दुवै प्रश्न आउँछन्। यस नोट्समा सबै पक्ष एकै ठाउँमा समेटिएका छन्। माथि नेपालीमा र तल English मा पढ्नुहोस्।

दिगो विकास लक्ष्य र नेपाल: लोकसेवा तयारीका लागि सम्पूर्ण नोट्स (नेपाली)

१. दिगो विकास भनेको के हो?

वर्तमान पुस्ताका आवश्यकता पूरा गर्दा भावी पुस्ताको आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतामा सम्झौता नगर्ने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ। यो परिभाषा सन् १९८७ मा वातावरण तथा विकाससम्बन्धी विश्व आयोगको प्रतिवेदन “हाम्रो साझा भविष्य” (Our Common Future), जसलाई ब्रुन्टल्यान्ड प्रतिवेदन पनि भनिन्छ, ले दिएको हो।

दिगो विकासका तीन मुख्य स्तम्भ छन्: आर्थिक वृद्धि, सामाजिक समावेशीकरण र वातावरण संरक्षण। यी तीनबीच सन्तुलन नभए विकास दिगो हुँदैन।

२. दिगो विकास लक्ष्यको पृष्ठभूमि

• सन् १९७२ – स्टकहोम सम्मेलन: मानव वातावरणसम्बन्धी पहिलो ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन।
• सन् १९८७ – ब्रुन्टल्यान्ड प्रतिवेदन: दिगो विकासको चर्चित परिभाषा।
• सन् १९९२ – रियो पृथ्वी सम्मेलन: एजेन्डा २१ पारित।
• सन् २००० – सहस्राब्दी विकास लक्ष्य (MDGs): सन् २०१५ सम्म पूरा गर्ने गरी ८ लक्ष्य।
• सन् २०१२ – रियो+२० सम्मेलन: “हामीले चाहेको भविष्य” (The Future We Want) दस्तावेजमार्फत SDGs बनाउने प्रक्रिया सुरु।
• २५ सेप्टेम्बर २०१५: संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासभाको शिखर सम्मेलनले “हाम्रो विश्वको रूपान्तरण: दिगो विकासका लागि एजेन्डा २०३०” पारित गर्‍यो।
• १ जनवरी २०१६: SDGs कार्यान्वयन सुरु; लक्ष्य वर्ष सन् २०३०।

३. दिगो विकास लक्ष्यका मुख्य विशेषता

• संरचना: १७ लक्ष्य र १६९ परिमाणात्मक तथा गुणात्मक गन्तव्य (targets), जसको मापन सूचकहरूमार्फत हुन्छ।
• सर्वव्यापी: धनी र गरिब सबै देशमा लागू।
• “कोही पनि पछाडि नछुटून्” (Leave No One Behind): सबैभन्दा पछाडि परेकालाई पहिले पुग्ने सिद्धान्त।
• एकीकृत र अविभाज्य: एउटा लक्ष्यको प्रगति अर्कोसँग जोडिएको।
• स्वैच्छिक तर प्रतिबद्ध: कानूनी रूपमा बाध्यकारी होइन, तर राष्ट्रहरूको राजनीतिक प्रतिबद्धता।
• राष्ट्रिय स्वामित्व: प्रत्येक देशले आफ्नो परिस्थिति अनुसार लक्ष्य स्थानीयकरण गर्ने।
• स्वैच्छिक राष्ट्रिय समीक्षा (VNR): उच्चस्तरीय राजनीतिक मञ्च (HLPF) मा प्रगति प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने।

एजेन्डा २०३० का पाँच मूल तत्त्वलाई “५ P” भनिन्छ: मानिस (People), पृथ्वी (Planet), समृद्धि (Prosperity), शान्ति (Peace) र साझेदारी (Partnership)।

४. दिगो विकासका १७ लक्ष्य

नेपाल भूपरिवेष्टित देश भएकाले लक्ष्य १४ (जलमुनिको जीवन) बाहेक बाँकी १६ लक्ष्य नेपालका लागि प्रत्यक्ष सान्दर्भिक मानिन्छन्।

५. सहस्राब्दी विकास लक्ष्य र दिगो विकास लक्ष्यबीच भिन्नता

६. नेपालमा दिगो विकास लक्ष्य कार्यान्वयन

• प्रारम्भिक प्रतिवेदन: सन् २०१५ मा SDGs पारित हुनुअघि नै नेपालले राष्ट्रिय प्रारम्भिक प्रतिवेदन तयार गरेको थियो।
• स्थिति तथा मार्गचित्र: राष्ट्रिय योजना आयोगले “SDGs स्थिति तथा मार्गचित्र २०१६–२०३०” तयार गरी राष्ट्रिय लक्ष्य र सूचक तय गर्‍यो।
• आवधिक योजनामा मूलप्रवाहीकरण: चौधौँ योजनादेखि आवधिक योजनामा SDGs लाई आधार बनाइयो; पन्ध्रौँ र सोह्रौँ योजनामा पनि यसलाई निरन्तरता दिइयो।
• बजेट संकेतीकरण (SDG coding): वार्षिक कार्यक्रम र बजेटलाई सम्बन्धित SDG सँग जोड्ने व्यवस्था।
• संस्थागत संरचना: प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा निर्देशक समिति, राष्ट्रिय योजना आयोगका उपाध्यक्षको संयोजकत्वमा कार्यान्वयन तथा समन्वय समिति र विषयगत कार्यदलहरू।
• स्थानीयकरण: प्रदेश र स्थानीय तहका योजना तथा बजेटमा SDGs अनुकूल सूचक र स्थानीयकरण निर्देशिका।
• स्वैच्छिक राष्ट्रिय समीक्षा: नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको उच्चस्तरीय राजनीतिक मञ्चमा सन् २०१७ र २०२० लगायतमा VNR प्रस्तुत गरेको छ।
• लगानी आवश्यकता आकलन: SDGs हासिल गर्न आवश्यक लगानी र वित्तीय रणनीतिको अध्ययन।

७. संवैधानिक तथा नीतिगत आधार

नेपालको संविधान, २०७२ का मौलिक हक (शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्य, आवास, स्वच्छ वातावरण, सामाजिक सुरक्षा) र भाग ४ का राज्यका निर्देशक सिद्धान्त तथा नीतिहरू SDGs का धेरै लक्ष्यसँग मेल खान्छन्। “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” को दीर्घकालीन सोच र अतिकम विकसित मुलुकबाट स्तरोन्नतिको लक्ष्य पनि SDGs सँग जोडिएको छ।

८. नेपालमा प्रगति (गुणात्मक)

• निरपेक्ष गरिबी उल्लेख्य रूपमा घटेको छ।
• विद्यालय भर्नादरमा सुधार र लैङ्गिक समानता उल्लेखनीय।
• मातृ तथा बाल मृत्युदरमा उल्लेख्य कमी।
• खानेपानी र विद्युत् पहुँचमा व्यापक विस्तार।
• सामुदायिक वन व्यवस्थापनमार्फत वन क्षेत्र विस्तार।
• राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा महिला सहभागिता बढेको।

९. कार्यान्वयनका चुनौती

• स्रोतको अभाव: आवश्यक लगानी र उपलब्ध स्रोतबीच ठूलो अन्तर।
• तथ्याङ्क अभाव: खण्डीकृत (disaggregated) र अद्यावधिक तथ्याङ्कको कमी।
• संघीय समन्वय: तीन तहबीच योजना र अनुगमनमा समन्वय कमजोर।
• गुणस्तर: पहुँच बढे पनि शिक्षा र स्वास्थ्यको गुणस्तर कमजोर।
• असमानता: क्षेत्रीय, जातीय र लैङ्गिक असमानता कायम।
• जलवायु परिवर्तन र प्रकोप: भूकम्प, बाढी, पहिरो र महामारीले उपलब्धि जोखिममा।
• रोजगारी: स्वदेशमा मर्यादित रोजगारीको कमीले युवा वैदेशिक रोजगारीमा जानु।
• सुशासन: भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र कमजोर संस्थागत क्षमता।

१०. सुधारका उपाय

• आन्तरिक राजस्व, निजी क्षेत्र र विकास साझेदारबाट स्रोत परिचालन।
• राष्ट्रिय तथ्याङ्क प्रणाली सुदृढ गर्ने र तहगत तथ्याङ्क उत्पादन।
• स्थानीय तहको योजना र बजेटमा SDGs को प्रभावकारी स्थानीयकरण।
• परिणाममुखी अनुगमन तथा मूल्याङ्कन प्रणाली।
• हरित, उत्थानशील र समावेशी विकास (GRID) को दृष्टिकोण।
• निजी क्षेत्र, सहकारी र नागरिक समाजसँग साझेदारी।

निष्कर्ष

दिगो विकास लक्ष्य सन् २०३० सम्म गरिबी, असमानता र वातावरणीय संकटविरुद्ध विश्वको साझा कार्यसूची हो। नेपालले SDGs लाई आवधिक योजना, बजेट र स्थानीय तहसम्म मूलप्रवाहीकरण गरेको छ, तर स्रोत, तथ्याङ्क र समन्वयका चुनौती बाँकी छन्। “कोही पनि पछाडि नछुटून्” भन्ने मर्मलाई सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा उतार्नु राष्ट्रसेवकको दायित्व हो। दिगो विकास लक्ष्यका १७ लक्ष्य क्रमसहित कण्ठ गर्नुहोस् र तलका प्रश्नमा अभ्यास गर्नुहोस्।

Sustainable Development Goals and Nepal: Complete Loksewa Notes (English)

The Sustainable Development Goals (SDGs) come up regularly in Public Service Commission (Loksewa Aayog) exams for Section Officer, Nayab Subba and Kharidar, under general knowledge, development planning and current affairs. Questions cover the number of goals, the date of adoption, how they differ from the Millennium Development Goals, localisation in Nepal and implementation challenges. These notes bring it all together.

1. What is sustainable development?

Sustainable development is development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs. The definition comes from the 1987 report of the World Commission on Environment and Development, Our Common Future, also known as the Brundtland Report.

It rests on three pillars: economic growth, social inclusion and environmental protection. Development is not sustainable unless all three are balanced.

2. Background

• 1972 – Stockholm Conference: the first major international conference on the human environment.
• 1987 – Brundtland Report: the classic definition of sustainable development.
• 1992 – Rio Earth Summit: adopted Agenda 21.
• 2000 – Millennium Development Goals (MDGs): eight goals to be met by 2015.
• 2012 – Rio+20: the outcome document The Future We Want launched the process to create the SDGs.
• 25 September 2015: a UN summit adopted “Transforming our World: the 2030 Agenda for Sustainable Development”.
• 1 January 2016: implementation began, with 2030 as the target year.

3. Key features

• Structure: 17 goals and 169 targets, tracked through a set of indicators.
• Universal: apply to rich and poor countries alike.
• Leave No One Behind: reach the furthest behind first.
• Integrated and indivisible: progress on one goal depends on others.
• Voluntary but committed: not legally binding, but a political commitment.
• National ownership: each country localises the goals to its own context.
• Voluntary National Reviews (VNRs): progress reports presented at the High-Level Political Forum (HLPF).

The five core elements of the 2030 Agenda are known as the “5 Ps”: People, Planet, Prosperity, Peace and Partnership.

4. The 17 goals

Because Nepal is landlocked, Goal 14 (life below water) is generally treated as not directly relevant; the other 16 apply directly.

5. MDGs vs SDGs

6. Implementing the SDGs in Nepal

• Preliminary report: Nepal prepared a national preliminary SDG report in 2015, even before the goals were formally adopted.
• Status and roadmap: the National Planning Commission prepared the “SDGs Status and Roadmap 2016–2030”, setting national targets and indicators.
• Periodic plans: the SDGs have shaped periodic plans since the Fourteenth Plan, continuing through the Fifteenth and Sixteenth Plans.
• SDG budget coding: annual programmes and budgets are tagged to the relevant goals.
• Institutions: a steering committee chaired by the Prime Minister, an implementation and coordination committee led by the NPC Vice-Chair, and thematic working groups.
• Localisation: SDG-aligned indicators and localisation guidelines for provincial and local plans and budgets.
• Voluntary National Reviews: Nepal has presented VNRs at the UN High-Level Political Forum, including in 2017 and 2020.
• Needs assessment: studies of the investment and financing needed to reach the goals.

7. Constitutional and policy basis

The fundamental rights in the 2015 Constitution (education, health, food, housing, clean environment, social security) and the directive principles and policies in Part 4 match many SDGs. The long-term vision of “Prosperous Nepal, Happy Nepali” and the aim of graduating from Least Developed Country status are also tied to the SDGs.

8. Progress in Nepal (qualitative)

• Absolute poverty has fallen substantially.
• School enrolment and gender parity have improved markedly.
• Maternal and child mortality have dropped significantly.
• Access to drinking water and electricity has expanded widely.
• Forest cover has grown through community forestry.
• Women’s political representation has increased.

9. Challenges

• Financing gap: a large gap between required investment and available resources.
• Data gaps: too little disaggregated and up-to-date data.
• Federal coordination: weak coordination of planning and monitoring across three tiers.
• Quality: access has improved but quality of education and health remains weak.
• Inequality: regional, caste-ethnic and gender gaps persist.
• Climate change and disasters: earthquakes, floods, landslides and pandemics put gains at risk.
• Jobs: a lack of decent work at home pushes young people abroad.
• Governance: corruption, delays and weak institutional capacity.

10. Way forward

• Mobilise resources from domestic revenue, the private sector and development partners.
• Strengthen the national statistical system and produce data at every tier.
• Localise the SDGs effectively in local plans and budgets.
• Build results-based monitoring and evaluation.
• Follow a Green, Resilient and Inclusive Development (GRID) approach.
• Partner with the private sector, cooperatives and civil society.

Conclusion

The Sustainable Development Goals are the world’s shared agenda against poverty, inequality and environmental crisis up to 2030. Nepal has built them into its periodic plans, budgets and local governments, but challenges of finance, data and coordination remain. Turning “leave no one behind” into everyday public service is a civil servant’s responsibility. Memorise the 17 goals in order and practise with the questions below.

लोकसेवा शैलीका नमुना प्रश्न | PSC-Style Model Questions

खण्ड क: वस्तुगत प्रश्न (Objective)

1. दिगो विकास लक्ष्यमा कति लक्ष्य छन्? / How many SDGs are there?
   (क) ८ (ख) १५ (ग) १७ (घ) १६९
   उत्तर: (ग) १७
2. SDGs मा कति गन्तव्य (targets) छन्? / How many targets do the SDGs have?
   (क) १२६ (ख) १६९ (ग) १९६ (घ) २३२
   उत्तर: (ख) १६९
3. एजेन्डा २०३० कहिले पारित भयो? / When was the 2030 Agenda adopted?
   (क) १ जनवरी २०१५ (ख) २५ सेप्टेम्बर २०१५ (ग) १२ डिसेम्बर २०१५ (घ) १ जनवरी २०१६
   उत्तर: (ख) २५ सेप्टेम्बर २०१५
4. दिगो विकासको चर्चित परिभाषा कुन प्रतिवेदनले दिएको हो? / Which report gave the classic definition of sustainable development?
   (क) एजेन्डा २१ (ख) ब्रुन्टल्यान्ड प्रतिवेदन (ग) स्टकहोम घोषणा (घ) क्योटो प्रोटोकल
   उत्तर: (ख) ब्रुन्टल्यान्ड प्रतिवेदन
5. SDG लक्ष्य १३ कुन विषयसँग सम्बन्धित छ? / SDG 13 relates to?
   (क) गुणस्तरीय शिक्षा (ख) जलवायु कार्य (ग) लैङ्गिक समानता (घ) स्वच्छ ऊर्जा
   उत्तर: (ख) जलवायु कार्य
6. सहस्राब्दी विकास लक्ष्यमा कति लक्ष्य थिए? / How many MDGs were there?
   (क) ६ (ख) ८ (ग) १० (घ) १७
   उत्तर: (ख) ८
7. SDGs को मूल नारा के हो? / What is the core motto of the SDGs?
   (क) सबैका लागि स्वास्थ्य (ख) कोही पनि पछाडि नछुटून् (ग) गरिबी आधा (घ) हरित अर्थतन्त्र
   उत्तर: (ख) कोही पनि पछाडि नछुटून्
8. नेपालका लागि प्रत्यक्ष सान्दर्भिक नमानिने SDG कुन हो? / Which SDG is generally not directly relevant to Nepal?
   (क) लक्ष्य ६ (ख) लक्ष्य ११ (ग) लक्ष्य १४ (घ) लक्ष्य १५
   उत्तर: (ग) लक्ष्य १४
9. SDGs प्रगतिको स्वैच्छिक राष्ट्रिय समीक्षा कुन मञ्चमा प्रस्तुत गरिन्छ? / Where are VNRs presented?
   (क) सुरक्षा परिषद् (ख) उच्चस्तरीय राजनीतिक मञ्च (ग) विश्व बैंक (घ) G20
   उत्तर: (ख) उच्चस्तरीय राजनीतिक मञ्च (HLPF)
10. नेपालमा SDGs को समन्वय गर्ने मुख्य निकाय कुन हो? / Main SDG coordinating body in Nepal?
    (क) अर्थ मन्त्रालय (ख) राष्ट्रिय योजना आयोग (ग) नेपाल राष्ट्र बैंक (घ) वन तथा वातावरण मन्त्रालय
    उत्तर: (ख) राष्ट्रिय योजना आयोग

खण्ड ख: विषयगत प्रश्न (Subjective)

1. दिगो विकास भनेको के हो? यसका तीन स्तम्भ व्याख्या गर्नुहोस्। (५ अङ्क) / Define sustainable development and explain its three pillars.
2. सहस्राब्दी विकास लक्ष्य र दिगो विकास लक्ष्यबीचको भिन्नता प्रस्ट पार्नुहोस्। (५ अङ्क) / Distinguish between the MDGs and the SDGs.
3. नेपालमा दिगो विकास लक्ष्य कार्यान्वयनका लागि गरिएका संस्थागत र नीतिगत प्रयासहरूको चर्चा गर्नुहोस्। (१० अङ्क) / Discuss Nepal’s institutional and policy efforts to implement the SDGs.
4. संघीय संरचनामा SDGs को स्थानीयकरणको महत्त्व र विधि उल्लेख गर्नुहोस्। (१० अङ्क) / Explain the importance and methods of localising the SDGs in a federal structure.
5. नेपालले सन् २०३० सम्म SDGs हासिल गर्न सामना गर्नुपरेका चुनौती र समाधानका उपायहरू विश्लेषण गर्नुहोस्। (१० अङ्क) / Analyse the challenges Nepal faces in achieving the SDGs by 2030 and suggest solutions.

उत्तर लेख्ने तरिका: दिगो विकासको परिभाषाबाट सुरु गर्नुहोस्, एजेन्डा २०३० र सम्बन्धित लक्ष्य नम्बर उल्लेख गर्नुहोस्, नेपालका प्रयास र चुनौती बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस् र छोटो निष्कर्षमा आफ्नो धारणा राख्नुहोस्।

बारम्बार सोधिने प्रश्न | FAQ

SDGs कहिलेसम्म पूरा गरिसक्नुपर्छ? / What is the SDG deadline?
सन् २०३० सम्म। / By 2030.

SDGs कानूनी रूपमा बाध्यकारी छन्? / Are the SDGs legally binding?
होइनन्, यी राष्ट्रहरूको राजनीतिक प्रतिबद्धता हुन्। / No, they are a political commitment by states.

“५ P” भनेको के हो? / What are the “5 Ps”?
मानिस, पृथ्वी, समृद्धि, शान्ति र साझेदारी। / People, Planet, Prosperity, Peace and Partnership.

नेपालमा SDGs कुन योजनादेखि आवधिक योजनामा समाहित भए? / From which plan were SDGs built into Nepal’s periodic plans?
चौधौँ योजनादेखि। / From the Fourteenth Plan.

यो विषय लोकसेवाको कुन पत्रमा आउँछ? / Which Loksewa paper covers this topic?
सामान्य ज्ञान, विकास योजना र समसामयिक विषयसम्बन्धी पत्रमा। नवीनतम पाठ्यक्रम लोकसेवा आयोगको आधिकारिक वेबसाइट मा हेर्नुहोस्। / In general knowledge, development planning and current affairs papers; check the latest syllabus on the PSC website.